Er is geen medium dat het subject in een positie plaatst die zo dicht bij de droom ligt als cinema doet,  door de bevoorrechte positie van het onbewuste in film, stelt McGowan. Net als de droom lokt film het subject naar het accepteren van de illusie die het aanbiedt. In de droomstaat maakt ons vermogen van kritisch denken zich los en we accepteren de ervaring van het heden zelf. Omdat we in de droom eerder ervaren dan kritisch denken missen we in de droom het gevoel van meesterschap dat we hebben gedurende onze wakkere ervaringen. 

McGowan haalt Lacan aan die in Seminar IX beweert “In de laatste plaats is onze positie in de droom ten zeerste die van iemand die niet ziet. Het subject ziet niet waar het heen geleid wordt, hij volgt”.

Ons vermogen te zien is cruciaal, vervolgt McGowan, omdat we wanneer we dingen in de richting van trauma zien gaan, ons onvermijdelijk afwenden. Zodoende kunnen we onszelf niet bewust in de richting draaien van een ontmoeting met de realiteit, dat is waarom de filmische afwezigheid van meesterschap van de toeschouwer significant is.

Als in een droom volgt de toeschouwer als hij film kijkt eerder dan dat hij leidt – en heeft zo niet de mogelijkheid zich af te wenden van de traumatische ontmoeting. Films verhouden zich tot het onbewuste op een manier die we makkelijker kunnen oproepen en die toegankelijker is dan de droom. 

De blik heeft de mogelijkheid zich te tonen in de filmische ervaring. In ons wakkere leven vermijden we de blik; we vermijden te (h)erkennen dat het objet petit a  zichzelf aan ons laat zien. We ervaren de wereld alsof die daar klaar ligt voor onze benadering. We denken over onszelf als de agent die onze interactie dirigeert met deze pasklare wereld en dit inzicht noemt McGowan het fundamentele bedrog van ontwaakt leven. McGowan haalt Lacan aan die schrijft: “In de zogenaamde wakkere staat is er een weglating van de blik (gaze) en een weglating van het feit dat de blik niet alleen kijkt maar ook laat zien. In het veld van de droom benaderen we geen dingen, maar dingen laten zich aan ons zien. Dit laten zien is wat ons toestaat de blik te ervaren in de droom.

Wanneer we de blik (gaze) ontmoeten, ontmoeten we het object wat zichzelf aan ons laat zien maar wat niet past binnen het visuele veld. De vorm van de droom maakt zoals de vorm van de filmische ervaring deze ontmoeting mogelijk. Bij beide is het feit dat dingen zichzelf aan ons laten zien de sleutel tot de ontmoeting met de blik qua objet petit a. Dit is wat cinema ons geeft en wat we niet ergens anders kunnnen  vinden buiten onze dromen. Als we het gebruikelijke lot van de blik beschouwen, schrijft Mc Gowan, kunnen we de unieke waarde van de filmische ervaring beginnen te herkennen. Onze blik – de scopische drive – verduistert het objet petit a  vanwege de controle die we lijken te hebben op het visuele veld. Visie geeft ons impliciet gevoel van meesterschap over wat we zien voor zover we richten waar en hoe we kijken. De blik speelt een intense rol in de structurering van onze fantasie. We fantaseren over de vorm van het objet petit a – de blik – waar we het minst toegang tot hebben. In de cinema, net als in de droom, toont deze vorm van het objet petit a zichzelf.

We kunnen de blik (the gaze) ontmoeten als we de logica van het filmische beeld of van het droombeeld volgen, stelt McGowan, en door dat te doen ontnemen we bewustzijn haar prioriteit. McGowan pleit ervoor de psychoanalytische sessie op te nemen als iets van een model voor film kijken, waardoor de filmische ervaring ons kan leiden naar de ontmoeting met de blik. Het analytische proces van vrije associatie werkt alleen als we als subject reflectie vermijden – voor zover dat mogelijk is – en onszelf investeren in de dynamiek van de sessie zelf, associërend ongeacht het apparaat (de vorm van de analytische sessie) dat de associaties produceert. Gedurende het proces van associatie, interrumpeert de analist het subject met een interpretatie die, als die correct is (en correct getimed) het subject treft met de werkelijkheid. Alleen na deze ontmoeting met de werkelijkheid kan het subject haar/zijn relatie met de werkelijkheid interpreteren. Om terug te keren naar de basis van de cinema, kunnen we zien hoe de filmische blik op dezelfde manier kan functioneren als de interpretatie van de analist, op voorwaarde dat wij als toeschouwers onszelf volledig geven aan en investeren in de filmische ervaring. Het subject, de toeschouwer, is (als de analysant vrij associërend) in staat terwijl zij/hij investeert in film, de blik te ontmoeten als een ontwrichting binnen het toeschouwer-schap.

We kunnen, zegt McGowan, onze relatie tot de blik interpreteren na het feit, na de traumatische beleving ervan, maar we moeten eerst de ervaring hebben en dit vereist dat we de logica volgen van de film die we kijken. Dit is de filmtheorie waar Todd McGowan voor pleit en die zich onderscheidt van de vroege Lacaniaanse filmtheorie. Een authentieke psychoanalytische film theorie pleit voor volledig onderdompeling van de toeschouwer zelf in een filmische fascinatie en focusing (scherpstelling)  op de punten waar de scheuren en barsten ontstaan, waar de blik tevoorschijn komt. Dit zijn de punten waar de film de toeschouwer beroert, maar tegelijkertijd zijn het de punten waar de toeschouwer geniet. Een psychoanalytisch geïnformeerd toeschouwer zijn is volgens McGowan, jezelf toelaten te genieten en aandacht te hebben voor de momenten waarbij je geraakt wordt.

foto’s: printscreens films Maya Deren